Năm 1906, một người con của ông Hoàng Nho Lâm Đặng Văn Thuỵ là Đặng Văn Hướng mới 19 tuổi đỗ Cử nhân, được bổ làm Huấn đạo phủ Diễn Châu, Nghệ An, rồi nhờ tài đức mà lần lượt được thăng chức ngày càng cao.
Ông có chí khí của một nhà Nho, tích cực học tập và công tác. Học tiếng Pháp đỗ Thành chung, năm 1919 dự thi Đình đậu Phó bảng.
Tính trung trực nên khi là Tham tri bộ Hình ông lên tiếng phản đối những án xử vô lý dưới áp lực của nhà nước Bảo hộ đối với những nhân vật yêu nước, triều đình đưa về làm Tuần vũ tỉnh Hà Tĩnh.
Năm 1941 Hoàng thân Xuphanuvong đang công tác tại Sở Công chính Trung kỳ được cử về Nghệ An để chỉ đạo xây dựng đập nước thủy lợi Đô Lương và cầu đường sắt bắc qua sông Cả ở Yên Xuân. Gia đình ông hoàng sống tại khu biệt thự công vụ dành riêng cho công chức cấp cao, những ngày nghỉ, Hoàng thân thỉnh thoảng mời Đặng Tuần Vũ đi uống Biere Hommel ở phố Le Pagodon.
Mến tài đức Đặng Hoàng thân đã thiết kế riêng và hổ trợ cho gia đình ông xây dựng đập nước Xuân Dương và hệ thống kênh mương cho quê hương ông Tuần vũ. Nhờ đó mà làng Nho Lâm thoát khỏi cảnh đói kém và cuộc sống dần sung túc.
Sau đó vì cái tính cương trực không tuân theo chỉ đạo đàn áp phong trào yêu nước, triều đình cho ông về hưu với hàm Thượng thư.
Ngày 9 tháng ba 1945 Nhật đảo chính Pháp nắm quyền cai trị Đại Nam.
17 tháng tư 1945 vua Bảo Đại dưới sự o ép của chúng thành lập chính phủ thân Nhật do ông Trần Trọng Kim làm Thủ tướng, quan Trần mời Đặng công tham gia nhưng ông từ chối, sau được sự góp ý của cán bộ Việt Minh ông nhận làm Tổng đốc Nghệ An.
Ông Trần Văn Cung – Bí thư CS tỉnh đã đàm đạo nhiều lần cùng ông và ông đã theo phong trào Việt Minh đấu tranh giành độc lập cho Tổ quốc.
Vừa lo cho tỉnh ổn định vừa đối phó với những yêu sách của bọn Nhật vừa lo cho phong trào cách mạng. Ông đã tìm cách thay thế cho những ông quan thân Nhật bằng những người yêu nước và người của Việt Minh.
Nhờ thế ngày 21/8/1945 khi Việt Minh cướp chính quyền ở Nghệ An ông bàn giao ấn tín, tài liệu, tiền của, súng đạn, … cuộc đổi chủ không tốn một viên đạn, một giọt máu. Lãnh đạo chính quyền cách mạng trân trọng tổ chức một đoàn xe cắm cờ đỏ sao vàng đưa ông về quê nhà trong sự đón tiếp trọng thị của cán bộ và nhân dân làng Nho Lâm và xã Diễn Thọ.
Ông an vui trong niềm vui chung của toàn dân tộc trong ngôi nhà 3 gian đơn sơ giản dị, ra mặt ủng hộ chính quyền, khuyên bảo nhân dân chấp hành chủ trương, động viên con em xung phong tòng quân chống xâm lược khi Pháp theo chân đồng minh lăm le chiếm lại nước nhà rồi tham gia công tác tại Liên khu 4.
Năm 1947 ông được chính phủ mời giữ chức Bộ trưởng không bộ, phụ trách Thanh - Nghệ - Tĩnh. Ông không quản gió mưa cùng các Bí thư, Chủ tịch 3 tỉnh lăn lộn khắp nơi kêu gọi nhân dân góp công góp của vào công cuộc kháng chiến chống Pháp.
*
Năm 1953 tin từ nhiều nơi râm ran trong xã hội. Đang thí điểm cải cách ruộng đất và chỉnh huấn cán bộ, những người thuộc tầng lớp ‘trí, phú, địa, hào’ sẽ bị ‘đào tận gốc’, tịch thu rộng đất chia lại cho nông dân, cán bộ xuất thân từ những thành phần ấy sẽ bị xem xét, điều chuyển, …
Ngày 19/12/1953 luật CCRĐ được ban hành.
Ông Đặng vui mừng vì luật ghi rõ: Đối với nhân sĩ dân chủ, địa chủ kháng chiến, địa chủ thường (không cộng tác với thực dân Pháp) thì trưng thu toàn bộ ruộng đất hiện có cùng trâu bò và nông cụ. Không đụng đến tài sản khác của họ.
Luật còn quy định: tổ chức của các tòa án nhân dân đặc biệt do Chính phủ quy định và: "nghiêm cấm tòa án nhân dân đặc biệt tiến hành bắt giữ và giết hại trái phép, nghiêm cấm đánh đập, tra tấn hoặc dùng mọi thứ nhục hình khác."
Trích tư liệu: Nhưng khi áp dụng, nông dân ở các địa phương và các "tòa án nhân dân đặc biệt" đã không tuân thủ các quy định này. Tuy được gọi là "tòa án" nhưng thực ra thành viên chỉ gồm toàn những nông dân địa phương, được thôn làng cử ra để xét xử chứ không thông qua chính quyền, không tuân theo quy định về tổ chức tòa án của Chính phủ. Nhiều "tòa án nhân dân đặc biệt" đã lạm quyền, không tuân thủ quy định của chính quyền và luật pháp, họ tự ý tuyên án tử hình hay tù khổ sai chỉ căn cứ vào những lời tố giác của số đông nông dân địa phương. Nhiều nông dân cũng thi đua nhau tố cáo người khác, coi đó là một thành tích của bản thân. Đến cuối năm 1955, việc tố cáo địa chủ xảy ra tràn lan, số người bị tố cáo oan sai chiếm tỷ lệ rất cao. Có những nơi cả cán bộ đảng viên, sĩ quan quân đội cũng bị nông dân địa phương bắt giữ, chính quyền địa phương không dám ngăn chặn vì sợ kích động bạo lực với đám đông quần chúng. Ví dụ như tướng Vương Thừa Vũ từng bị nông dân địa phương bắt giữ, chính quyền trung ương phải tới can thiệp mới giải cứu được.
Thời buổi loạn lạc, những anh cố nông áo ôm khố rách từng được gia đình quan lại bày vẽ, các phú ông, địa chủ cưu mang rau cháo, làm rẽ, cấy thuê, giúp đỡ những khi lễ đám nhưng vì ‘nhân bất học bất tri lý’ nay được lên mặt, họ như lên đồng, tráo trở dám chỉ mặt ân nhân mình mà vu khống tố cáo đủ điều sai trái. Một trời oan khốc.
Phó Bảng Đặng Văn Hướng, Bộ trưởng phụ trách Thanh - Nghệ - Tĩnh của Chính phủ, khi về quê đã bị dân chúng địa phương đấu tố vì lý do ông từng làm quan cho triều Nguyễn, tấm lòng vì nước của một kẻ sĩ đã bị tổn thương nặng nề, đau buồn ông ốm chết tại quê nhà Diễn Châu.
Gia đình ông toàn người nỗi tiếng: phu nhân là bà Hoàng Thị Hiến – hoa khôi Hàng Đào, trưởng nữ của danh gia vọng tộc họ Hoàng - cử nhân Hoàng Đạo Phương và là một thương gia giàu có. Bà sinh cho ông 8 người con, đều là những nhân vật đáng trọng: Một người con trai là Trung tá Đặng Văn Việt, anh hùng Quân đội Nhân dân Việt Nam, một con gái út tên Đặng Thị Tâm, Giáo sư Tiến sĩ ngành Tâm lý trẻ em tại Illinois (Hoa Kỳ), Giáo sư Đặng Văn Ký đang dạy ở Polytechnique (Pháp), …
Trước đây ông Đặng Văn Oánh – bào đệ của ông tuy làm quan ở Bình Định nhưng đã dùng tiền riêng, xây cho làng một cây cầu bê tông cốt thép vững chắc, bắt qua kênh nhà Lê và mở đường về làng tạo thuận tiện cho sự đi lại của dân chúng.
Một thời bà con ca tụng nhà quan Đặng: Ông Đặng Văn Thụy có công mở mang dân trí cho làng tôi. Ông Đặng Văn Hướng có công mở mang hệ thống thủy lợi cho làng tôi để cả làng luôn được no đủ. Ông Đặng Văn Oánh có công mở mang đường sá, cầu cống cho làng. Làng nhờ thế mà phát triển về mọi mặt. Có câu “một người làm quan cả họ được nhờ”. Còn họ Đặng làm quan thì cả làng được nhờ.
2018
