Nghĩ về thực trạng thi cử hiện nay, chúng ta không khỏi dấy lên một nỗi ngán ngẩm sâu sắc. Đó không phải là nỗi buồn của sự thất bại cá nhân, mà là sự bất lực của xã hội trước những kịch bản gian lận tinh vi mang tính hệ thống. Câu nói “Học tài thi phận” thời nay đã bị bóp méo; cái “phận” ấy không còn là yếu tố may rủi, mà trớ trêu thay, lại được định đoạt bởi quyền lực và tiền bạc của phụ huynh.

Lịch sử thi cử hiện đại từng chứng kiến những vết chàm đen tối: đại án nâng điểm tại Hà Giang, Hòa Bình, Sơn La với những điểm số được nhào nặn một cách trắng trợn. Sau những bản án nghiêm khắc, dư luận ngỡ rằng trật tự đã được lập lại. Nhưng mới đây, những bất thường tại Tuyên Quang lại một lần nữa khiến xã hội rúng động. Căn bệnh thành tích và lòng tham đã biến chốn học đường tôn nghiêm thành nơi mua bán lòng tin công khai.

Nhìn cách xử lí sai phạm có phần nương tay hiện nay, chúng ta càng thấm thía phép nước nghiêm minh của cha ông thuở trước. Thời phong kiến, thi cử là quốc sách để tuyển chọn hiền tài. Bất kì hành vi gian lận nào, dù ở cấp bậc nào, đều phải trả giá bằng hình phạt cao nhất.

Vụ án Ngô Sách Tuân (1696): Khoa thi Hội năm Đinh Sửu, Tham tri Bộ Binh Ngô Sách Tuân vì nể tình riêng lén sửa bài cho học trò, đã bị vua Lê Hy Tông khép vào tội chết, bắt phải tự vẫn. Các quan giám khảo bao che cũng bị bãi chức, giáng cấp nghiêm khắc.

Vụ án Cao Bá Quát (1841): Danh sĩ Cao Bá Quát khi làm giám khảo trường thi Thừa Thiên, dù chỉ vì thương tài mà dùng muội đèn sửa bài dính mực cho thí sinh nghèo, không hề vụ lợi, vẫn bị vua Thiệu Trị khép vào án chém đầu (sau giảm xuống làm lính để chuộc tội).

Vụ án trường thi Nam Định (1874): Trong khoa thi hương, hai quan trường vì nhận hối lộ đã gian lận đánh kí hiệu vào bài thi. Kẻ chủ mưu sau đó đã bị chém đầu và bêu đầu trước công chúng để làm gương. Sự nghiêm minh, rạch ròi ấy chính là bệ đỡ cho đạo học của quốc gia. Nhìn lại ngày nay, những kẻ thao túng điểm thi tại các đại án học đường chỉ phải nhận những mức án kỉ luật, khiển trách hoặc vài năm tù giam. Sự “bao dung” thiếu hợp lí này vô hình trung đang làm rẻ rúng giá trị của tri thức.

Sự bất công này là một đòn giáng mạnh vào niềm tin của xã hội. Trong khi hàng triệu sĩ tử nỗ lực kiệt cùng, thức thâu đêm suốt sáng, cha mẹ đội nắng mưa chờ đợi với hy vọng “Có công mài sắt, có ngày nên kim”; thì một bộ phận học sinh là con em “quan trên quan dưới” lại dễ dàng cướp đi cơ hội của người khác bằng quyền lực ngầm. Một tấm vé đỗ đầu bất chính của kẻ lười biếng chính là sự tước đoạt cơ hội đổi đời của một đứa trẻ nghèo hiếu học. Đúng là “Kẻ ăn không hết, người lần không ra”.

Lối thoát nào cho ma trận gian lận thi cử? Muốn cắt đứt tận gốc tiêu cực, chúng ta không thể tiếp tục duy trì tư duy ứng phó theo kiểu “mất bò mới lo làm chuồng”, sai đâu “rút kinh nghiệm” đó. Giáo dục Việt Nam cần những giải pháp quyết liệt và triệt để:

Phải nghiêm trị bằng pháp luật, tuyệt đối không có vùng cấm: Để tạo sức răn đe mạnh mẽ, hình phạt phải đủ nghiêm khắc. Bất kỳ cá nhân nào can thiệp vào quy trình thi cử, sửa điểm đều phải bị tước quyền làm việc vĩnh viễn trong ngành giáo dục và đối mặt với khung hình phạt hình sự cao nhất. Cần nhìn nhận gian lận thi cử là tội ác phá hoại nguyên khí quốc gia, chứ không đơn thuần là sai phạm hành chính.

Việc công nghệ hóa toàn diện quy trình chấm thi là giải pháp cấp thiết hiện nay. Khác với yếu tố con người vốn dễ bị tác động bởi tiền tài hay quyền lực, công nghệ luôn đảm bảo tính minh bạch và chuẩn xác. Theo đó, quy trình quét bài và chấm thi trắc nghiệm cần được số hóa đồng bộ, mã hóa dữ liệu độc lập và lưu trữ trên nền tảng Blockchain. Cơ chế liên kết chuỗi này sẽ đảm bảo tính bất biến của dữ liệu, khiến không một ai - kể cả quản trị viên - có thể tự ý thay đổi kết quả mà không để lại dấu vết vết.

Xóa bỏ độc quyền xét tuyển, trả quyền tự chủ cho các trường Đại học: Khi kỳ thi tốt nghiệp THPT được trả về đúng chức năng công nhận tốt nghiệp như trước đây, các trường Đại học sẽ tự chủ tổ chức các kì thi đánh giá năng lực độc lập. Khi áp lực và quyền lực không còn tập trung vào một kì thi duy nhất, các đường dây chạy điểm sẽ tự khắc bị triệt tiêu.

Kiên quyết loại bỏ “bệnh thành tích”: Chừng nào các địa phương còn dùng tỷ lệ đỗ tốt nghiệp cận kề 100% hay những con số điểm ảo làm thành tích báo cáo thi đua, chừng đó tiêu cực vẫn tồn tại. Xã hội cần nhìn thẳng vào sự thật, chấp nhận những con số thực tế dù có thấp kém, bởi “Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng”.

Liệu chúng ta phải chứng kiến điệp khúc “đúng quy trình” đến bao giờ? Mỗi khi sai phạm xảy ra, các ban ngành lại vào cuộc rà soát, thanh tra và kết luận “xử lí nghiêm”. Nhưng nếu thiếu những hành động pháp lí và kĩ thuật mạnh mẽ, mọi lời hứa hẹn cũng chỉ dừng lại ở việc “Đánh trống bỏ dùi”. Sau Hà Giang, Hòa Bình, Tuyên Quang, danh sách sai phạm chắc chắn sẽ chưa thể dừng lại.

Cổ nhân có câu: “Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng”. Những kẻ thao túng điểm số đang đánh đổi danh dự của cả nền giáo dục để lấy những giá trị ảo. Kì thi vốn là công cụ công bằng nhất để tuyển chọn hiền tài. Nhưng khi nó bị biến thành trò chơi của tiền bạc và quyền lực, niềm tin của thế hệ trẻ vào công lí xã hội sẽ bị xói mòn nghiêm trọng. Đã đến lúc cần một cuộc đại phẫu toàn diện cho trường thi, để mỗi mùa thi về, người dân không còn phải ngậm ngùi đón nhận những nỗi thất vọng mang tên học đường, để phải “buồn mọc râu cằm, buồn năm buồn tháng”.