Trong quá trình hình thành và phát triển của văn học Việt Nam ở hải ngoại, mỗi nhà văn, nhà thơ đều mang theo những suy nghĩ, ký ức và trải nghiệm riêng để lấp đầy khoảng cách về văn hóa và những trống vắng do cuộc sống xa xứ tạo nên. Thi ca không chỉ là những lời hoài niệm về quê hương hay những nỗi niềm của người viễn xứ, mà còn là một hành trình nhiều biến chuyển và luôn hướng về phía trước: bắt đầu từ nỗi nhớ quê hương, đi qua những day dứt về thân phận của người Việt giữa những thành phố Tây phương hiện đại, rồi mở rộng thành những suy ngẫm sâu sắc về con người, thời gian, sự sống và cái chết.

Từ quê hương đến nỗi lòng người viễn xứ

Đối với bất kỳ một nhà thơ di dân nào ở giai đoạn đầu của cuộc dịch chuyển không gian sinh sống, ký ức luôn vận động theo xu hướng tìm kiếm những mảnh vỡ thân thuộc nhất của quê nhà để tái dựng một vùng trú ẩn tinh thần. Với Hàn Giang, vùng trú ẩn ấy gắn liền với các địa danh mang tính biểu tượng của mảnh đất miền Trung qua tác phẩm "Đà Nẵng mến yêu". Ở chặng khởi đầu này, bài thơ được viết theo thể thơ lục bát truyền thống - một thể thơ gắn bó sâu sắc với đời sống và tâm hồn người Việt Nam, phối thanh nhịp nhàng nhằm xoa dịu những áp lực của đời sống viễn xứ:

"Sớm mai biển nhuộm ánh hồng,
Mỹ Khê cát trắng gió lồng mênh mang.
Sơn Trà mây phủ non ngàn,
Bao năm vẫn đứng đợi nắng vàng rơi.

Hàn Giang lững thững trôi xuôi,
Nhịp cầu lặng lẽ nhớ người năm xưa."

Khi nhắc đến những địa danh cụ thể và giàu hình ảnh như biển Mỹ Khê, đỉnh Sơn Trà hay dòng sông Hàn, bài thơ không chỉ đơn thuần vẽ nên một bức tranh về cảnh vật. Những địa danh ấy giống như những "điểm tựa tinh thần", giúp người xa quê luôn giữ được mối liên hệ với quê hương và nguồn cội. Hình ảnh dòng sông Hàn "lững thững trôi xuôi", soi bóng "nhịp cầu lặng lẽ", gợi lên sự gặp gỡ giữa ký ức và hiện tại, giữa quê hương trong tâm tưởng và không gian đang sống. Qua đó, bài thơ cho thấy rằng dù con người có đi xa đến đâu, sống ở bất cứ nơi nào trên thế giới, quê hương và nguồn cội vẫn luôn ở lại trong tâm hồn.

Tuy nhiên, bài thơ "Đà Nẵng mến yêu" không chỉ dừng lại ở việc tả cảnh để gửi gắm tâm tình theo cách quen thuộc của thơ ca Việt Nam, mà còn bắt đầu chuyển sang một sự thức tỉnh trong tâm thức khi đối diện với không gian tịch mịch và linh thiêng của Phật giáo:

"Ngũ Hành Sơn khói trầm ngân,
Chuông chùa vang nhẹ giữa tầng u minh.
Một hồi thức mộng lặng thinh,
Gọi người lữ khách quay nhìn cố hương."

Tiếng chuông chùa giữa đỉnh Ngũ Hành Sơn không còn chỉ là một âm thanh vang lên giữa không gian của núi non. Âm thanh ấy như một tiếng gọi đánh thức con người khỏi những u tối, mê muội và những nỗi niềm sâu kín của cuộc đời. Câu thơ “Một hồi thức mộng lặng thinh” không đề cập đến một sự im lặng trống rỗng, mà là khoảnh khắc con người trở về với thế giới nội tâm của mình. Từ đó, ánh nhìn của người lữ khách không còn chỉ hướng ra cảnh vật bên ngoài, mà bắt đầu quay vào bên trong, đối diện với những suy nghĩ và cảm xúc chân thật nhất của mình. Sự thức tỉnh này mở ra một hành trình tinh thần mới: cô đơn hơn, sâu sắc hơn và cũng mạnh mẽ hơn trên con đường đi tìm chính mình.

Nỗi niềm người Việt nơi đất khách

Khi những hưng phấn và hoài niệm ban đầu dần nhường chỗ cho thực tế khắc nghiệt của cuộc sống xa xứ, không gian thơ cũng chuyển sang một đô thị Tây phương hiện đại, phồn hoa nhưng đầy xa lạ. Chặng đường này được phản ánh sinh động qua ba bài thơ: "Melbourne - Thành phố yêu thương", "Thu về thương nhớ" và "Tái ngộ Phương xưa". Ở những bước chân đầu tiên trên đất Úc, Melbourne hiện lên với vẻ đẹp thanh bình, lãng mạn qua dòng sông Yarra hay ngôi chợ cổ Queen Victoria:

"Chợ Queen tấp nập người qua
Hương cà phê đắng lan xa phố chiều
Người đông, lòng vẫn muốn yêu
Giữa dòng nhộn nhịp, cô liêu bao điều"

Sự kết hợp giữa cấu trúc tương phản giữa cụm từ "người đông, lòng vẫn muốn yêu" đặt cạnh "cô liêu bao điều" đã phơi bày nghịch lý hiện sinh của con người thời đại qua tác phẩm "Melbourne - Thành phố yêu thương". Sống ở chốn thị thành Tây phương nhộn nhịp, người Việt dường như vẫn mang trong mình nỗi cô đơn: cô độc và lạc lõng giữa những dòng người.

Nỗi cô đơn ấy trở nên sâu sắc và đau đớn hơn, chuyển thành một sự giằng co trong tâm hồn khi mùa thu đến với bài thơ "Thu về thương nhớ". Nhịp thơ cũng theo đó mà thay đổi, với những thanh trắc được đặt vào những chỗ ngắt bất ngờ, tạo nên âm hưởng nặng nề, chông chênh và bế tắc.

"Lá úa rụng đầy đường xưa đó
Bước lữ hành ngập ngừng lang thang
Giọt sương thả nhẹ vào hư ảo
Dắt hồn ai lạc giữa mây ngàn"

Trong nhịp điệu của hai câu thơ đầu: "Lá úa rụng đầy đường xưa đó / Bước lữ hành ngập ngừng lang thang", việc sử dụng dồn dập các từ mang thanh trắc ở đầu câu như "Lá úa rụng", "Bước lữ hành" kết hợp với từ láy "ngập ngừng" tạo nên một áp lực tâm lý trĩu nặng, như những sợi dây vô hình giữ lại bước chân. Nhịp điệu thơ không còn trôi chảy êm đềm như những câu lục bát thuở trước, mà dường như bị bẻ gãy, khựng lại, tái hiện một sự hụt hẫng, bất lực của kẻ lữ khách trước thực tại tịch liêu.

Chính trong không gian đầy những bất an và day dứt, hình tượng người tình mang tên "Phương" xuất hiện trong tác phẩm "Tái ngộ Phương xưa" như một sự cứu rỗi, một chiếc phao cứu sinh, một nguồn an ủi giúp sưởi ấm tâm hồn của số phận lữ thứ:

"Ai về lay động chiều thu,
Xua tan sương phủ mịt mù hồn tôi.

Muốn ôm một chút ngọt ngào,
Bàn tay chợt hóa nghẹn ngào hư không."

Trong bài thơ "Tái ngộ Phương xưa", “Phương” không chỉ là một người tình của quá khứ, mà còn là hình ảnh của tình yêu, những khát khao và một phần đời ấm áp luôn được gìn giữ nâng niu. Dù cuộc hội ngộ diễn ra quá muộn màng và đầy cay đắng, khi "bàn tay chợt hóa nghẹn ngào hư không", tình yêu và ký ức về Phương vẫn là một điểm tựa tinh thần sâu sắc, giúp vượt qua những ngày tháng giông bão của đời sống lưu vong, trước khi tìm thấy một lối thoát tư tưởng lớn lao hơn.

Vũ trụ và kiếp nhân sinh

Thơ ca khởi nguồn từ những đau đớn của thân phận con người để đi vào những phạm trù sâu thẳm của vũ trụ và siêu hình học, nơi chất chứa những suy tư về kiếp nhân sinh. Trong suốt lịch sử nhân loại, con người và thi nhân luôn không ngừng đi tìm lời giải cho những trăn trở: Ta là ai? Ta từ đâu đến? Vì sao ta hiện hữu? Và một kiếp người có ý nghĩa gì giữa cõi vũ trụ vô tận?

Từ nỗi buồn ly hương và những hoài niệm tình yêu, tác phẩm "Ta từ đâu đến?" vượt khỏi không gian của đời sống thực tại để mở ra một hành trình hướng về vũ trụ bao la, nơi những điều băn khoăn về con người và sự tồn tại bắt đầu vang lên.

Vũ trụ không phải là một sự hỗn độn của định mệnh, mà là một hệ thống vận hành có trật tự, tuần hoàn tuyệt đối. Đáng chú ý, cấu trúc logic nhị nguyên (0 và 1) của ngành công nghệ thông tin đã tìm thấy sự tương đồng kỳ lạ với triết lý Sắc - Không (Có - Không) tối hậu của Phật giáo Đại thừa:

"Ta sinh ra từ lòng đất mẹ,
Từ đại dương, từ gió, phù sa.
Từ những vì sao xưa đã tắt,
Tro tàn còn lại dựng nên ta."

Bản thể con người được phân tích bằng cái nhìn của vật lý thiên văn hiện đại: con người không phải là sản phẩm ngẫu nhiên, mà được cấu tạo từ chính các nguyên tố hóa học sinh ra từ những vụ nổ của các vì sao trong quá khứ ("tro tàn còn lại dựng nên ta"). Sinh mệnh con người, dưới nhãn quan ấy, vừa vô cùng hữu hạn nhưng lại vừa vô cùng vô hạn:

"Ta từ đâu đến miền xa thẳm?
Là hạt bụi nơi cõi bao la.
Hay sau trăm triệu mùa tinh tú,
Vũ trụ soi mình qua mắt ta?"

Câu thơ "Vũ trụ soi mình qua mắt ta?" cho thấy nhân loại không đứng bên ngoài vũ trụ để quan sát khách thể, mà con người chính là một phần cấu thành của vũ trụ, là công cụ để vũ trụ tự nhận thức về chính mình. Khi cái nhìn đã vươn tới không gian rộng lớn của vũ trụ, những nỗi cô đơn và buồn đau của đời sống xa xứ bỗng trở nên nhỏ bé. Khi bản thể đã hòa làm một với thế giới vĩnh hằng, thì ranh giới chia cắt giữa "quê nhà" và "xứ người" bỗng chốc trở nên vô nghĩa.

Cái chết không phải là sự kết thúc bi lụy, mà là một sự chuyển hóa năng lượng tuần hoàn:

"Ngày nào ta về với tổ tiên,
Trả nhân gian từng mảnh hình hài.
Những nguyên tố từ sao xa ấy,
Lại gieo mầm sự sống ngày mai."

Sự hiểu biết về thiên văn học hòa cùng tinh thần tự tại của Thiền và Phật giáo có thể giúp con người bình thản trước quy luật sinh thành, biến đổi và tan biến của vạn vật. Đoạn kết của bài thơ chính là sự thăng hoa rực rỡ của một bản thể đã chứng ngộ:

"Khi dấu chân nhòa vào miên viễn,
Thân ta rồi cũng thành mây ngàn.
Chỉ còn ánh sáng không sinh diệt,
Ôm cả trời sao trong bình an."

Khái niệm "ánh sáng không sinh diệt" chính là cái "Không" tối hậu, là chân như, là năng lượng vĩnh cửu không bao giờ mất đi mà chỉ biến đổi hình thái vận động. Bản thể lúc này đã đạt đến trạng thái an nhiên tuyệt đối, vượt qua mọi xao động của thế gian, hòa nhập vào dòng chảy bất tận của tạo hóa.

Danh sách các bài thơ trích đăng

Ta từ đâu đến?

Ta sinh ra từ lòng đất mẹ,

Từ đại dương, từ gió, phù sa.

Từ những vì sao xưa đã tắt,

Tro tàn còn lại dựng nên ta.

*

Thuở hoàn vũ chìm giữa bóng tối,

Tinh vân trôi qua chốn mênh mông.

Một đời người như mây qua núi,

Chợt hiện rồi tan vào hư không.

*

Ta từ đâu đến miền xa thẳm?

Là hạt bụi nơi cõi bao la.

Hay sau trăm triệu mùa tinh tú,

Vũ trụ soi mình qua mắt ta?

*

Ta ngước nhìn càn khôn rộng lớn.

Dải ngân hà lặng lẽ vận hành.

Kiếp con người vốn thật mong manh,

Như giọt sương đọng cuối cành xanh.

*

Ta hòa cùng nhịp thở tạo hóa,

Chưa bao giờ cách biệt muôn loài.

Hạt bụi này mang đầy ánh sao,

Chứa nghìn thế giới lặng im hoài.

*

Ngày nào ta về với tổ tiên,

Trả nhân gian từng mảnh hình hài.

Những nguyên tố từ sao xa ấy,

Lại gieo mầm sự sống ngày mai.

*

Ta bước theo vòng xoay biến dịch,

Qua thịnh suy, còn mất, hợp tan.

Như dòng sông xuôi ra biển khơi,

Vẫn trở về nguồn cội miên man.

*

Khi dấu chân nhòa vào miên viễn,

Thân ta rồi cũng thành mây ngàn.

Chỉ còn ánh sáng không sinh diệt,

Ôm cả trời sao trong bình an.

Tái ngộ Phương xưa

Ai về lay động chiều thu,

Xua tan sương phủ mịt mù hồn tôi.

Bao năm tưởng đã quên rồi,

Chỉ nhìn một thoáng bồi hồi đớn đau.

*

Lặng im chẳng nói câu nào,

Ngôn từ chực vỡ dâng trào bờ môi.

Bên người cứ ngỡ xa xôi,

Như muôn cơn sóng dạt trôi cuối trời.

*

Lá vàng rơi rụng tả tơi,

Cuốn theo kỷ niệm chơi vơi hẹn thề.

Rêu phong nhuộm kín bốn bề,

Dấu chân ấy mãi tìm về trong tim.

*

Chốn xưa ấp ủ mối tình,

Tách trà nguội lạnh lặng nhìn thời gian.

Tiếng cười ngân giữa mơ màng,

Nghe như vọng đến cung đàn năm nao.

*

Muốn ôm một chút ngọt ngào,

Bàn tay chợt hóa nghẹn ngào hư không.

Khói thuốc lặng lẽ bềnh bồng,

Che đi ánh mắt mênh mông ngậm ngùi.

*

Nụ cười vẫn thắm xinh tươi,

Nhưng trong đáy mắt cạn lời biệt ly.

Ta soi dáng cũ xuân thì,

Thấy mùa thương nhớ còn đi cạnh mình.

*

Hoàng hôn buông xuống lặng thinh,

Đường quen nay vắng bóng hình lứa đôi.

Có khi duyên chỉ vậy thôi,

Chứ đâu ngoảnh lại một thời đã qua.

*

Mai người theo gió... Phương xa,

Ta mang ký ức làm quà trăm năm.

Dẫu đời nhiều nỗi thăng trầm,

Một lần hội ngộ... âm thầm nhớ nhau.

Đà Nẵng mến yêu

Sớm mai biển nhuộm ánh hồng,

Mỹ Khê cát trắng gió lồng mênh mang.

Sơn Trà mây phủ non ngàn,

Bao năm vẫn đứng đợi nắng vàng rơi.

*

Hàn Giang lững thững trôi xuôi,

Nhịp cầu lặng lẽ nhớ người năm xưa.

Bóng ai khuất nẻo trăng mưa,

Mà nghe bước cũ còn chưa nhạt dần.

*

Ngũ Hành Sơn khói trầm ngân,

Chuông chùa vang nhẹ giữa tầng u minh.

Một hồi thức mộng lặng thinh,

Gọi người lữ khách quay nhìn cố hương.

*

Đà Nẵng chẳng buộc, chẳng vương,

Người đi theo sóng, người thương hãy về.

Đà Nẵng đất rộng trời mê,

Giữ cho nhân thế một bề an nhiên.

*

Mai sau dâu bể xoay chiều,

Tóc pha sương muối, lối miền viễn phương.

Xin về đứng giữa quê hương,

Vẳng trong xa thẳm tình thương yên bình.

Melbourne - Thành phố yêu thương

Melbourne thức giấc trong sương

Gió khe khẽ chạm, thơm hương ngát trời

Yarra nước chảy lững lờ

Phố phường rộn rã, cuộc đời thắm duyên

*

Nắng chiều rải sắc vàng tươi

Công viên thoáng mát, hoa cười trong xanh

Đồi cao, mây trắng mỏng manh  

Lá thu rơi nhẹ, quyện quanh lối mòn  

*

Chợ Queen tấp nập người qua

Hương cà phê đắng lan xa phố chiều

Người đông, lòng vẫn muốn yêu

Giữa dòng nhộn nhịp, cô liêu bao điều

*

Đêm về lấp lánh ngàn sao

Sông in bóng nước, nhà cao ngã dài

Gió đưa tiếng hát miệt mài

Melbourne say giấc, mượt mà trong mơ

*

Melbourne đằm thắm dịu dàng

Melbourne rạng rỡ, ngập tràn niềm tin

Dấu yêu còn mãi lung linh

Khắc sâu kỷ niệm, ghi hình trong tim

Thu về thương nhớ

Gió Thu chầm chậm qua vườn vắng

Trăng nhạt nhòa, lặng lẽ bên song

Mấy năm ly biệt người xa cách

Lòng anh vương vấn mộng cô phòng

*

Lá úa rụng đầy đường xưa đó

Bước lữ hành ngập ngừng lang thang

Giọt sương thả nhẹ vào hư ảo

Dắt hồn ai lạc giữa mây ngàn

*

Bao mùa cố quận còn nhung nhớ

Bao lượt trăng soi bóng thẫn thờ

Bao nhiêu buổi chiều trôi vô định

Bao lần mưa lạnh lẽo bơ vơ

*

Dòng sông vẫn thì thầm tiếng hát

Chở nỗi niềm theo gió mơ màng

Con thuyền nhỏ không người đưa đón

Chòng chành ru nhịp sóng miên man

*

Thềm rêu phủ lối mòn ngày tháng

Gót ai qua, hương cũ còn bay

Thoảng đâu dư âm từ quá khứ

Ngỡ bàn tay chạm khẽ vai gầy.

*

Thu ngây ngất vàng hoe mái tóc

Nắng lững lờ lay động hàng cây

Anh nhặt bóng hình em vụn vỡ

Dệt thành thơ gửi gió heo may

*

Đêm khuya vắng, tình buồn hiu hắt

Sao băng rơi lệ nhỏ canh thâu

Thương nhớ âm thầm trong gió lặng

Gọi tên em vọng tận trăng sầu

*

Em ơi, mùa Thu này vẫn thế

Thu lại về mòn mỏi chưa nguôi

Anh chờ đợi, tim anh vẫn đợi

Như sương còn đọng ánh trăng côi