Một buổi lễ dâng hương ở Đài tưởng niệm nhà tù Lao Bảo - Ảnh: T.L

Cùng với phố núi Lao Bảo đang sôi động giao thương với các nước trên Hành lang kinh tế Đông- Tây, nơi đây có một một khoảng lặng tâm linh, một địa chỉ về nguồn cho thế hệ hôm nay và mai sau - Nhà tù Lao Bảo với những dấu ấn tháng năm lịch sử bi hùng của dân tộc.

Một trong những nhà tù lớn nhất Đông Dương

  Nhà tù Lao Bảo hay còn gọi là Nhà đày Lao Bảo thuộc xã Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, ngày trước là một trong năm nhà tù lớn nhất Đông Dương. Giờ đây, khu di tích này có tuổi đời hơn một thế kỷ, là chứng nhân lịch sử nằm bên sông Sê Pôn, giáp với nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào.

So với các nhà tù của chế độ thực dân lập ra trên đất nước ta thì nhà tù Lao Bảo được xây dựng khá sớm, vào năm 1908 trên khu đất nguyên là Bảo trấn lao dưới thời nhà Nguyễn, một vùng biệt lập, núi non hiểm trở, rừng thiêng nước độc, tồn tại cho đến ngày 9/4/1945 khi quân đội Nhật đảo chính Pháp. Đây là nơi thực dân Pháp giam cầm, lưu đày những người yêu nước trong các phong trào Cần Vương, Văn Thân và sau này là những đảng viên cộng sản trung kiên như Trần Hữu Dực, Lê Thế Tiết, Đoàn Lân, Trần Công Ái, Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu… Họ đã biến nhà tù chế độ thực dân thành trường học cách mạng, đấu tranh đòi dân sinh dân chủ, giành lại độc lập, tự do cho dân tộc Việt Nam.

Phó trưởng Ban quản lý khu di tích nhà tù Lao Bảo Võ Thị Thu Hằng cho biết: Ngày 25/1/1991, Nhà tù Lao Bảo được công nhận là Di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia. Tiếp đó, năm 1995 ngành Văn hóa - Thông tin mở đường, dựng một đài chứng tích nằm cạnh lao, một đàn âm hồn tưởng niệm những người đã khuất, một nhà bia tưởng niệm Hồ Bá Kiện - người chỉ huy cuộc bạo động năm 1915. Đến năm 2000, một cụm tượng đài tương đối quy mô được đầu tư xây dựng cùng với việc quy hoạch lại khuôn viên, xây nhà đón tiếp, tổ chức trưng bày bổ sung nhằm góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Trong khu di tích còn có hàng chục cây vông đồng cao lớn, có tuổi đời hơn 100 năm, có thể xếp vào loại cây di sản của Việt Nam.

Nguyên thủy, khu nhà tù được chia thành nhiều khu nhỏ như: Nhà bếp, tháp lọc nước, nhà vệ sinh và 5 nhà giam. Trong mỗi lao có 2 dãy sàn gỗ cho tù nhân nằm, có cùm lớn. Năm 1931 - 1932 thực dân Pháp cho xây thêm hai dãy nhà mới, là hầm biệt giam để giam tù chính trị. Toàn bộ các công trình được bao quanh bởi hệ thống tường thành kiên cố, nhiều lô cốt bảo vệ ở các góc thành và các vị trí quan trọng. Trong khu vực nhà tù còn có nhà hành xác, nhà tra trấn, hỏi cung, nhà cai ngục, trại lính, nhà dây thép, xưởng mộc, xưởng thêu, xưởng rèn. Phía bên ngoài còn có nhà ăn, nhà bắt các tù nhân làm đồ thủ công…Lực lượng cai ngục đã dùng những hình phạt dã man như gông, cùm, xiềng xích cùng với chế độ cai trị hà khắc để đàn áp và giết hại những người yêu nước và cộng sản.

Đã có hàng ngàn tù nhân bị thực dân Pháp giam giữ tại đây, trong đó có trên 350 là tù nhân chính trị bị lưu đày, nhiều đảng viên cộng sản đã chết vì những đòn tra tấn tàn bạo của lực lượng hỏi cung. Để chống lại chế độ hà khắc của nhà tù, tù nhân nơi đây đã tổ chức các cuộc đấu tranh quyết liệt đối với cai ngục nhằm bảo vệ quyền sống tối thiểu của con người, nêu cao tinh thần cách mạng. Đây cũng là “trường học” để tôi luyện tinh thần, ý chí chống ngoại xâm của những người yêu nước, cách mạng, kiên quyết không khuất phục trước bạo tàn.

Vào dịp chúng tôi biên soạn cuốn sách “Rèn trong lửa” - Nhà xuất bản Thuận Hóa, viết về các thế hệ tù chính trị yêu nước trong các nhà tù thực dân, đế quốc, nhà thơ Tố Hữu, người từng bị giam cầm ở đây năm 1940 và sáng tác bài thơ “Con cá chột nưa” nổi tiếng đã viết thư thông qua Ban biên soạn cuốn sách gửi gắm tới đồng chí, đồng bào. Thư có đoạn viết: “Nhà đày Lao Bảo là nơi nhiều đồng chí đã hy sinh nên cần giữ gìn và khôi phục phần đã mất, làm thành một bảo tàng cho đồng chí, đồng bào ta hôm nay và con cháu mai sau thêm hiểu biết về lịch sử cách mạng Việt Nam” (thư đề ngày 24/9/1996).

Tái hiện sự bất tử của người tù yêu nước

Còn nhớ hơn 25 năm trước, dịp kỷ niệm Quốc khánh 2/9/2000, khi khánh thành đài Đài tưởng niệm nhà tù Lao Bảo, tôi được gặp nhà điêu khắc Phạm Văn Hạng- tác giả của công trình có tính biểu tượng cao này.

Với ý đồ của người thiết kế, qua bàn tay sáng tạo của nhà điêu khắc trứ danh Phạm Văn Hạng, công trình tái hiện sự sống bất tử của những người tù yêu nước, kiên trung từ thời Cần Vương cho đến những chiến sĩ cộng sản trong lao tù thực dân, phong kiến thời tiền khởi nghĩa. Cùng với sự phục chế, tôn tạo tổng thể khu di tích, đài tưởng niệm góp thêm một sắc thái biểu cảm mới có sức sức lay động khách hành hương về thăm nhà tù Lao Bảo.

Với nhà điêu khắc Phạm Văn Hạng, những năm 70 của thế kỷ XX, ông đã từng thực hiện tác phẩm “Chứng tích” nổi tiếng bằng chất liệu xương thịt người thật, cùng vũ khí, mảnh bom đạn tố cáo sự dã man, tàn bạo của kẻ thù ở Quảng Trị. Đó là hiện tượng mỹ thuật từng được các hãng thông tấn báo chí trên thế giới sôi nổi bình luận, đến nỗi chính quyền Sài Gòn lúc đó phải tiêu hủy. Lần này khi sáng tác nhóm tượng đài tưởng niệm ở nhà tù Lao Bảo, ông đã đi về Quảng Trị nhiều lần, dành nhiều thời gian và tâm huyết để sáng tạo nên nhóm tượng đài có sức lay động lòng người.

Dù đã được mục sở thị nhiều tượng đài ở nhiều địa phương trong cả nước nhưng bây giờ đứng ở đây, ngắm tượng đài Nhà tù Lao Bảo, tôi vẫn có ấn tượng mạnh. Đài tưởng niệm được sáng tác dựa vào một không gian thiên nhiên rộng lớn, xung quanh là khu rừng có nhiều cây vông đồng cổ thụ. Xa xa là dải Trường Sơn hùng vĩ nằm bên con sông Sê Pôn. Đài tưởng niệm được kết cấu bằng chất liệu bê tông đắp nổi, phủ màu đất đỏ bazan, dựng trên một tầng hầm với bố cục nhóm tượng đài hình cánh cung cao thấp nhấp nhô, đặc tả dáng đứng hiên ngang trong gông cùm, xích xiềng qua các thế hệ người tù. Từng gương mặt nhân vật gân guốc, toát lên ý chí kiên trung, bất khuất. Ở đây, cái hồn của người sáng tạo đã nhập vào tác phẩm, “một sự sống bất tử trên vật thể” tạo nên một không gian nghệ thuật chất lượng cao.

Nét độc đáo là dù đứng ở đâu trong khu di tích cũng có thể nhìn thấy đài tưởng niệm. Nếu đứng ở phía đối diện, khởi đầu tầm nhìn từ trái sang phải, ta sẽ bắt gặp nhóm nhân vật ba người tù bị gông cùm tượng trưng cho các sĩ phu yêu nước thời Cần Vương, Văn Thân, dù bị gông cùm khuôn mặt vẫn tự tại ung dung suy ngẫm thế sự. Ở giữa là tượng người tù kiên trung và lời thề được biểu trưng bằng những nắm tay đưa lên với động thái biểu cảm rất dũng mãnh, thách thức. Bên phải là tượng người tù phá xiềng, đó là những chiến sĩ cộng sản bất khuất trong lao tù của chế độ thực dân, phong kiến. Chính giữa đài tưởng niệm có khắc những vần thơ của nhà thơ Tố Hữu: “Là Lao Bảo, chốn này đây, Lao Bảo/Tên đun sôi sùng sục tủy xương tàn/Là nơi đây, nấm mồ bao khối não/Là nơi đây, huyết ứ dưới lời than/Là nơi đây, pháp trường thân chiến sĩ/Nát bầm da quằn quại, là nơi đây”…

 Có thể nói bằng thủ pháp của nghệ thuật, nhà điêu khắc Phạm Văn Hạng đã thổi vào đó linh hồn sự sống mãnh liệt của những con người yêu nước và cách mạng, được cách điệu trên một nền không gian vời vợi, thể hiện nỗi đau lịch sử của một thời nhân dân ta phải sống lầm than với nỗi đau mất nước.

Một sáng tạo nữa của người thiết kế công trình là dưới chân tượng đài có tầng hầm được thiết kế theo mô hình nhà tù. Nhà hầm bố trí ánh sáng màu tím, tái tạo cảnh tối tăm, đau thương, tang tóc của ngục tù. Đây là nơi trưng bày những dụng cụ tra tấn như gông xiềng, cùm gỗ, cùm sắt và nhiều hiện vật khác nhằm chuyển thông điệp cho người xem hiểu sâu sắc về sự dã man tàn bạo của cai ngục trong chế độ thực dân, phong kiến và tinh thần gan dạ, bất khuất của những sĩ phu yêu nước, những chiến sĩ cộng sản trong lao tù.

Cùng với việc xây dựng đài tượng niệm và nhà trưng bày hiện vật, những năm gần đây các hạng mục khác của khu di tích cũng được quan tâm đầu tư. Đường đi lối lại được lát bê tông, tầm nhìn cũng thoáng đãng hơn. Nhà đón tiếp khách tham quan được xây dựng khang trang, có hướng dẫn viên của Ban quản lý di tích túc trực đón khách. Khu xà lim, nhà tra tấn khai thác, nhà hành xác… bị đổ nát do bom đạn Mỹ trong chiến dịch Đường 9 Nam Lào năm 1971 theo thời gian bị hoang phế được phục dựng lại một phần. Nơi đây được mô hình hóa cảnh người tù bị hành xác, tra tấn để khách đi bên trên có thể nhìn xuống và hình dung.

Tổng thể khu di tích giờ đây toát lên một không gian có tính biểu trưng nghệ thuật đầy ấn tượng. Với những gì tái hiện được, có thể nói nơi đây trở thành một bảo tàng chứng tích về tội ác của chủ nghĩa thực dân. Và từ đây cũng là nơi chuyển đi thông điệp qua nhiều thế hệ khát vọng mãnh liệt về nền độc lập, tự do của dân tộc.

Năm tháng đi qua, thời gian đã làm xuống cấp một số chứng tích của nhà tù Lao Bảo, nhưng nơi đây ngọn lửa yêu nước từ những ngày đấu tranh giành độc lập của dân tộc vẫn không tắt. Từ lâu rồi, cùng với nhà nước, người dân trong vùng đã lập một số đàn âm hồn bên cửa xà lim, dưới cây vông đồng…, là nơi hàng ngày người dân cũng như du khách thập phương đến thắp nén hương thơm, tưởng nhớ những người đã khuất. Tất cả như nói lên một điều rằng, những chí sĩ yêu nước, những chiến sĩ cộng sản kiên trung, bất khuất luôn còn mãi trong tiềm thức của mỗi người dân đất Việt.