Quê anh, đó là một vùng đất đầy ấn tượng, nơi có những nhà thơ, có những vị quan đầu triều và những học giả nổi tiếng, đó cũng có thể gọi là một mảnh đất địa linh nhân kiệt. Cuộc đời anh cũng có nhiều điều mà người đời có thể nhớ đến mà suy ngẫm vì sự gắn bó với đất quê. Năm anh học lớp 12 đã lấy vợ, lấy một cô gái đẹp nhất xã, đình đám và tốn kém. Đó là một đám cưới lớn ở vùng quê tuy có phần hiển đạt về công danh khoa bảng nhưng không lấy gì làm giàu có về kinh tế cho lắm này. Anh thi vào một trường đại học danh tiếng vào lúc bấy giờ theo câu nói “nhất y nhì dược tạm được bách khoa”, anh học trường y gần sáu năm, tốt nghiệp được giữ ở lại trường vì học giỏi, giảng dạy ở trường đại học mấy năm, anh xin chuyển về công tác ở một trường cao đẳng địa phương cho gần gia đình vì ám ảnh câu nói “vợ đẹp con khôn” đừng ở xa mà dại.
Cuộc đời tưởng cứ thế mà trôi đi tháng ngày êm đẹp. Nhưng thực ra biết bao nhiêu là chua xót, cay cực chồng lên cuộc đời anh trong những ngày tháng sau đó. Ở trường Cao đẳng được hai năm, anh được cử đi học ở Nga gần ba năm rồi về lại trường cũ với cái hàm phó tiến sĩ và nhận chức phó phòng y vụ. Đời như vậy cứ xem như là xuôi chèo mát mái, nhưng thực ra có nhiều sóng ngầm, chứa ẩn rất nhiều khúc mắc. Sóng ngầm đầu tiên diễn ra ở mối quan hệ giữa anh và vợ. Cô vợ xinh đẹp từ tuổi trăng tròn, lúc ấy trai làng nhiều người muốn xây dựng gia đình nhưng vì sự chênh lệch của gia cảnh nên họ đành chịu xuôi tay. Chị lấy anh một phần vì sự giàu có nhưng một phần khác là do cái uy tín của gia đình nhà chồng và quan hệ giữa hai gia đình. Bố anh một giám đốc xưởng quân giới mà bố chị là nhân viên. Ông lại được địa phương rất trọng vọng xem như thế hệ cựu trào của làng xã. Năm anh đi học ở Nga chị ở nhà đã có một con nhỏ và đang làm ở xưởng bánh kẹo thành phố. Lúc này cũng đã có rất nhiều lời ong tiếng ve về sự giao lưu cởi mở của chị, đặc biệt là quan hệ với một vị quan tỉnh đồng hương. Chị là một người đàn bà thực dụng ngay khi còn trẻ, lấy chồng cũng không vì tình yêu mà chủ yếu là do sự mối manh, do ràng buộc về quan hệ công việc . Tính đỏng đảnh ưa giàu có, hư danh theo chị cả về sau này. Chồng đi xa , có kẻ có địa vị tiền của bao chiều nên chị sa ngã mau chóng là điều dễ hiểu. Một chiếc nhẫn saphia làm lay động lòng người hơn mười năm lương anh chàng nghiên cứu sinh mà lại. Sau khi anh về nước thì việc vợ chồng tạm ổn nhưng mối mâu thuẫn lại chuyển về quan hệ bố chồng nàng dâu. Trong mắt nhìn của ông thì sự giao tiếp của con dâu không được ông vừa ý, đặc biệt ông vốn là một người rất khó tính với phụ nữ, người vợ đầu của ông đã chia tay vì cái tính đa nghi đó của ông.
Ở nước ngoài về, anh lúc này nhận công tác ở địa phương, theo ông bố công việc không xứng với tài năng của anh nhưng vì nghe lời vợ mà cam phận. Ông ghét anh chỗ đó, còn anh tính dĩ hòa vi quý, lấy cái sự yên làm chính cho nên cũng bằng lòng, nhưng có ngờ đâu chính cái bằng lòng đó nảy sinh nhiều mâu thuẫn gia đình. Ông bố vốn không ưa vợ anh nay chuyển sang mâu thuẫn với anh xem anh là một người nhu nhược sợ vợ, đặc biệt là trong thời gian này ông muốn phá vỡ sự đơn côi bao năm lại có quan hệ muốn tái giá với một người đàn bà trong họ. Điều này các con ông không đồng ý và đều bị ông trách cứ, xa lánh. Có lần to tiếng ông còn cầm gậy đuổi đánh anh khiến chòm xóm người ta đều chê cười.
Anh là một người giỏi về chuyên môn nhiều lúc làm việc với chuyên gia họ đều khen những ý kiến về công việc chuyên môn của anh, đặc biệt những điều mới mẻ hiện đại của ngành nghề mà anh đem từ nước ngoài về. Nhưng cuộc sống địa phương đã làm mòn mỏi ý chí cũng như năng lực của anh. Những dự định dần hồi chỉ còn như là một kỷ niệm, bạn bè anh người thì lên giám đốc, kẻ thì đạt ước vọng làm giáo sư, riêng anh thì vẫn là một bác sĩ quèn ở một trường học địa phương. Để thoát khỏi cảnh sống mòn đó cùng với những ám ảnh gia đình, anh đã xin đi làm chuyên gia ở Angola , nhân năm ấy nhà nước có tổ chức những đoàn đi giúp đỡ nước bạn. Ở được vài năm anh trở về nước có phần cứng rắn hơn, những nỗi buồn hình như cũng tạm ổn. Ít lâu vợ anh có thai và sinh con thứ hai một cháu gái, nhưng người ta lại đồn rằng không phải là con anh tuy chị có thai sau khi anh đã về nước. Điều ong tiếng ve không phải anh không biết và cảm nhận được nhất là khi anh là một bác sĩ, một chuyên gia y học. Nhưng bản chất là một người kín đáo lại tính quen nhẫn nhịn trong một gia đình chịu cảnh gia trưởng từ bé, anh chọn cho mình một sự nín lặng đầy chua chát. Gia đình âm ỉ thầm lặng như một nấm mồ !
Được ít lâu thì anh về hưu, cuộc sống thêm vắng vẻ vì các con đã lớn đi làm xa, vợ thì vẫn làm hợp đồng ở xưởng bánh kẹo. Cuộc sống u ẩn của anh đã nhập vào cái tính cách hằng ngày khiến anh thành một người trầm lặng ít nói, mặt luôn đăm chiêu, còn thể hiện ra ở giọng nói quá nhỏ nhẹ hơi rụt rè, hình như ở anh có một sự mặc cảm về cuộc đời, mặc dù xét về mọi mặt anh đều xứng đáng trên mức bình thường từ gia cảnh đến tri thức, vị trí xã hội. Ấy thế anh luôn tỏ ra lơ đãng, buồn bã. Mọi công việc gia đình cũng như họ tộc, nội chính cũng như ngoại giao vợ anh đều quán xuyến hết, chị quen ăn to nói lớn giải quyết chóng vánh. Con cái đều đi xa, về nhà thất thường chúng quý anh nhưng cũng ít chuyện trò, có phần gần mẹ hơn, đặc biệt cô con gái út thì cũng như linh tính cho biết điều gì đấy nên đi học ở trọ, ra trường xin làm việc ở xa. chủ yếu là sống tại cơ quan, rất ít về nhà cho đến khi lấy chồng.
Nói chuyện với bạn bè anh luôn tỏ rõ một điều nghi ngại, không tin tưởng sự chân thật của cuộc đời, sự yêu thương gắn bó tất cả đều chỉ là “bánh ít trao đi bánh chì trao lại” không có sự vô tâm hay chung thủy trọn đời.
Người bố qua đời anh trở thành người chủ gia tộc, niềm vui của anh bây giờ đem cống hiến vào công việc viết gia phá và xây lăng mộ gia tộc. Tôi có dịp làm việc với anh lâu trong dịp này cho nên cũng phần nào nắm bắt được tâm sự. Anh kể chuyện cho tôi một cách tự hào về dòng họ mình , xa xưa từ miền bắc chuyển vào, cha ông lập nghiệp xứ này có người làm ở trong lục bộ, người kia làm quan đầu tỉnh về nhà được gọi là ông lớn và cho đến đời của anh thì gia tộc cũng có nhiều người làm ăn nên nổi, trong họ nếu kể thật rõ ràng thì cũng có ba vị tiền sĩ (có người có tên trong bia quốc tử giám), bốn người làm giám đốc (trong đó gia đình anh đã có hai người), các con thành đạt đứa thì làm giám đốc ngân hàng, đứa thì làm giám đốc Sở tài chính, con chú con bác cũng đều cán bộ cấp tỉnh và trung ương , thành đạt nói chung ở nông thôn mà có một gia đình như gia đình anh cũng là thế gia vọng tộc. Bốn năm đời trở lại viết gia phả cũng tự hào đôi chút, tuy nhiên ngẫm lại thời nay cuộc sống về hưu của anh về cuối cực kỳ buồn tẻ, suy thoái, vợ chồng cách ly ăn riêng còn cái đứa theo mẹ đưa theo cha ít hòa thuận thỉnh thoảng về quê giỗ chạp thì cũng mỗi người một nơi góc ít chuyện trò nhanh chóng xong việc lại đi…
Nhưng rồi tai họa ập đến như lũ sau mưa, khổ càng thêm khổ. Đứa con đầu của anh làm giám đốc ngân hàng bỗng nhiên bị tòa án sờ đến vì trong công việc về ngân hàng tín dụng đã sơ sểnh để cho người khác lạm dụng làm thất thoát số tiền khá lớn và nó trốn đi lúc nào ở chỗ nào không biết, trong cao trào thanh kiểm tra của tỉnh cậu bị tội và có thể ra tòa. Anh vốn là một người tốt giúp đỡ bà con làng chân thật cởi mở, rất được mọi người yêu mến nhưng lâm vào tình cảnh này hư hư thực thực cũng chẳng biết thế nào nên cũng ít người lui tới. Sự việc của người con cả làm anh vất vưởng một thời gian rồi sau đấy ngã bệnh xuống sức rất nhanh, những ngày cuối đời gần như biệt lập!
Thế là tàn một đời người, tôi và anh cũng trạc tuổi gần bằng nhau hay chuyển trò trao đổi về sự đời về nhân tình thế sự, nhiều điều cũng hợp nhau, tôi rất thông cảm cho hoàn cảnh gia đình của anh nhưng khó thay đổi được gì vì tình thế đã trở thành ổn định, nó đi tuột trên đường ray mà làm khác đi cỗ xe sẽ lệch nhau.
Hình như tất cả không thoát khỏi cái lẽ đời là xoay quanh đồng tiền, sự trung thành có được cũng nhờ đồng tiền, sự yêu mến có được cũng nhờ đồng tiền, nhờ danh vọng, khi anh sung sức làm ăn được hơn người khác thì anh được yêu thương , được quý trọng những khi anh không bằng người khác về kinh tế về địa vị thì đồng thời anh cũng như cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm nói “ thất thế hương lư ngoảnh mặt đi”, chú bác họ hàng cũng xa lánh, gia đình cũng xem thường. Tôi nhớ có lần trong một cơn thất vọng buồn rầu anh đã bày tỏ với tôi định ly dị vợ , nhưng rồi vì áp lực gia đình con cái, vì tai tiếng họ tộc đành ngậm bồ hòn, trong lúc đó anh không phải không có những tình yêu mới mẽ, đẹp đẽ khác, nhưng rồi vì một danh dự hảo, một uy tín hảo, một trách nhiệm hảo mà để nó lụi tắt cho đến lúc cuối đời thì nhớ lại mà hoài tiếc. Anh rất thích nghe chuyện xưa, rất thích kể chuyện thời thơ thiếu , lúc vừa học cấp ba anh cùng tôi trọ học tại nhà một người bà con, cùng chung chia bát cơm, san sẻ nhau một bộ quần áo, một buổi đi xem phim, cùng chung làm một bài tập. Về quê cùng chia nhau một quả khế hai mùa ,lúc ấy anh bảo cuộc đời sao mà trong sáng thế. Anh và tôi cùng đi thi đại học một ngày, anh có điều kiện có hoài bão nên thi Y, tôi vì khó khăn của gia đình nên đi Sư phạm.
Cuối đời chúng tôi gặp nhau ở những ngày viết gia phả và xây lăng cho gia tộc, chung nhau nhiều đêm, nhiều buổi, nói với nhau bao nhiêu chuyện, cuối cùng mới ngộ ra một điều mà cha ông từng nói : Cái gia đình bao giờ cũng là tế bào đầu tiên, là cái trụ cột sau cùng, ngày xưa về chuyện dựng vợ gã chồng người ta cẩn thận lắm “trăm năm tính cuộc vuông tròn, phải dò cho đến ngọn nguồn lạch sông”. Chuyện gia đình thời nào cũng vậy, thành công cũng đấy, thất bại cũng đấy, nói người kia là “một nửa” của mình nhưng chính là tất cả! Cho nên không phải bỗng dưng mà người ta xem đằng sau sự thành công của người đàn ông đều có bóng dáng của người đàn bà và ngược lại có khi sự nghiệp người đàn ông cũng có thể tiêu ma vì một người đàn bà như câu thơ “Trụ mất quốc gia vì Đát Kỷ, Ngô lìa thiên hạ bởi Tây Thi” đó sao . Cuộc đời nhiều người biết vậy nhưng làm không như vậy và khi nhận ra thì đã muộn! Cứ thế trôi đi mà đành cam chịu,cho đến cuối đời ….
06-2026
