1.3

Các Hình Chữ S Việt Nam

Không ai đứng ngoài cuộc hành trình đất nước

trong mỗi bàn chân sẵn mang Bản đồ Hình Chữ S

chúng ta sống mỗi ngày cho những chuyến hành hương[1]

như là ngày đầu tiên hồn mê miết[2]

1.3.1

Hình Chữ S khổng lồ thu nhỏ

Chung quanh vẫn đất nước nhà[3]

chung quanh vẫn một tên là Việt Nam

Phú Yên xứ Nẫu oai danh

Mũi Điện thon gọn khuôn thành nước non

Hình Chữ S khổng lồ thu nhỏ[4]

cảnh thiên nhiên kỳ vĩ hoang sơ

dáng cong uyển chuyển biển bờ

trời cỏ xanh đất vàng hoa diệu huyền

bình minh ló rạng đầu tiên

hải đăng Đại Lãnh soi liền quê xa

Dãy Trường Sơn khuỷu nhô biển cả

đệ nhất đẹp-hiểm nguy Đèo Cả

máu và thơ gần lắm sa trường

nắng khô gió chuyên cần phóng túng

trăm năm biên thùy cháy Việt - Xiêm

núi cao ngất sầu đại dương

Pháp quân bạt hồn bạt vía

đã bước vào bất tử

ơ những người

đen như mực đặc thành keo

tròn một củ

những người gầy sát lại

mặt rẹt một đường gươm[5]

mở và giữ cực Đông

gióng thẳng Bắc phương

đón cái nhìn từ nét đầu tiên Hình Chữ S[6]

Chung quanh vẫn đất nước nhà

một Tổ quốc ba miền là Việt Nam

trang nghiêm nằm đó Phú Yên

đất nước nhà vẫn chung quanh

một Tổ quốc một Việt Nam ba miền

Phú Yên nằm đó trang nghiêm

1.3.2

Kinh Pháp Cú cong Hình Chữ S

… Hợp chúng quốc Hoa Kỳ

tại thành phố San Jose theo đại lộ 101 đi xe về phía nam mươi phút gặp chùa Tâm Từ có tấm bia “Metta Tâm Từ Buddhist Heritage Garden and Meditation Center 610 Fisher Ave Morgan Hill CA 95037” mà công trình đáng lưu ý nhất là bộ 6 kinh Pháp Cú với 423 bài kệ khắc trên cột đá hoa văn cột đá hình lục giác 6 mặt mỗi mặt khắc một bài kệ trên là chữ Việt giữa là Hán phía dưới chữ Anh phục vụ cả 3 thế hệ trên xứ người mỗi cột đá hoa văn khắc 6 bài kệ trọn bộ kinh Pháp Cú trên 70 cột

tạo dáng hình cong chữ S như bản đồ Việt Nam

nhìn qua công trình tổn phí phải đến hàng triệu đô la là công đức Phật sự có ý nghĩa kẻ yêu thiên nhiên thành tâm học Phật đến chiêm bái thư viện ngoài trời cảm thấy cõi lòng phiêu diêu thoát tục[7] và

… câu chuyện ở đây với

    Trường ca Du ký

            Trường ca Tràng hạt

            Trường ca Trường chinh

là ở chỗ

  kẻ ấy hẳn sẽ nhớ

 Việt Nam Hình Chữ S

                             hơn nữa…

1.3.3

U90 mang eo Hình Chữ S

Khánh Hương

nam danh ca giọng tenor thứ dữ thứ thiệt

ngang dọc sân khấu kịch-ca trong-ngoài trời Nam đất Việt bấy nay

từ opera hoành tráng Hòn ngọc Viễn Đông tới cải lương phố thị Quận Cam ấn tượng

chàng định cư quá nửa bách niên xứ Chuột túi mù khơi Nam cực

bất ngờ

 tháng Ba (mùa con ong đi lấy mật)

 cố nhân tái hồi và

 ra mắt sách oách

 mã đáo thành công

- “Già mất giọng (hát) không mất nết (ca)

lành thay          

  trời Nam cho ta ca bằng chữ

  âu vẫn nhờ Đức Phật độ trì

thiện tai

         đất Việt cho ta ca bằng sách

  ắt mãi được Tổ nghề phù trợ

trối già đận này

muốn được mãi mãi làm một người Việt Nam nguyên vẹn hình hài

trong cộng đồng cảm thương bằng trái tim con Việt[8]

nào cùng ca lên nào

       ta là dân nước Nam

      giống Lạc Hồng đang tuổi hoàn hương[9]

- “Ý chừng lão trượng danh ca thổ lộ

dù nặng tuổi tác

cao ký lô

gần đất xa trời

nhưng mà

    nhờ thực hành aerobic theo điệu Lambada tuần ba bốn bận

thân thể chàng U90 nay mang Hình Chữ S

văn nghệ sĩ trung ương cùng nhiều khán thính giả mộ điệu địa bàn Thủ đô

dặt dìu mưa phùn mờ đêm lất phất nội đô vành đai một

dàn chào

  trai phố cổ số 601 Hàng Vải Hà Thành hồi hương lần đầu

  kể từ buổi dời Sài Thành tháng Tư trưa xuân mưa (đạn)”...

Một nam cư dân mạng

   ký giả đinh tờ báo xịn còm vậy dưới stt bài nhiều hình

Nữ cư dân luôn hot làng Phây tiếp lời bật mí cụ thể  

- “Nhất quả đất ôi thần tượng nhà em đấy hai ba đời

xưa đã đẹp đã tươi gương mặt đôi mắt nụ cười

như ba hố thẳm

bao kỳ nữ Bắc - Trung - Nam lặn ngụp trong trỏng có bà và má

từ eo bánh mì thắt lưng da đeo cổ suốt bảy thập niên cả thảy

nay thần tượng sở hữu một vòng eo Tổ quốc

       tự hào thay”…

Đã vậy thơ rằng

     phải có ngay

    Mưa Sài Gòn phố là sông[10]

người đi không định - định không giở về

xuân Hà Nội đêm hương quê

người không định đã lại về cùng mưa[11]

Nghĩa ái quốc tình vò tơ

giấc hương quan[12] luống lần mơ canh tà

chung quanh vẫn đất nước nhà[13]...

1.3.4

Hình Chữ S qua hải quan cửa khẩu

Nam Mô A Di Đà

Phật cho bữa nay cầu Tam vô lượng tâm[14]

       thôi ạ

thiện tai

lành thay

xạ thu

ngu kiến thiển ý con tạm thời là

bỏ ra

        tâm sau cùng

tâm xả

xạ thu

lành thay

thiện tai

*

Chuyện từ một hận sử…

… Phủi phui

mùng Một Tết năm Ngựa đây

dương lịch rơi vào cái ngày

17 tháng Hai[15]

 thế mới bực

cục bánh chưng đã trôi xuống ruột già hơi bốc nơi cổ họng nóng hực  

(Quý độc giả yên tâm

do yêu cầu nghề nghiệp

tất cả tác gia trường ca không thể nhiễm triệu chứng trào ngược

bộ môn Y học tự sự[16] Đại học thành Huế đang đệ đơn đề tài ngâm cứu cấp khu vực)

Bực chả muốn chết

chết thì ai xơi cho hết xâu bánh chưng vợ con gái con rể đội bão tuyết lùng mua tít tận phố Tàu Tây (phố Tàu Đông dân Việt vắng hoe bà con ta gọi sang là Việt kiều hồi hương đón Tết tại quê nhà mà thực ra thừa cơ trốn rét ai mà chẳng biết

có là Trịnh cũng khó lòng thây kệ[17]

Đang lăn tăn to chết or not to chết[18]

vớ được meo[19] chúc Tết

đến từ Mẽo quốc

là của chị hiền Lam

cựu phiên dịch viên tiếng Hoa oách hàng đệ nhất nhị tam Việt Tấn Xã đệ     nhất oách thời Việt Nam Cộng Hòa đệ nhị (đệ sau cùng oách thế nào ra sao chán chường ca xin thoái thác mời quá bộ qua diễn đàn khác nhá)

Nhà chị hiền anh hiền Lam Lâm

sau hai lần xuyên thấu Âu châu

mu[20] tiếp Mẽo châu dăm năm trước

(tạm chửa tính đã hai lần thấu xuyên

Bắc Việt - Nam Việt (quả này ngon tàu há mồm đớp phát ăn ngay hi)

Nam Việt - Phú Lang Xa (lần đệ tam hải tặc Thái quần thảo chết giấc hu)

tới đẩu đến đâu đều rinh theo khuôn nhỏ sân vườn sau

“backyard phát âm quẹo cả nhà tổ cha tiếng Mẽo

Mẽo hay Mễ mặc mẹ quân bay miễn sao vợ chồng moa[21]

- sic[22] lời anh -

rải đá sáng nổi Hình Chữ S

oách!”

(“đệ nhất oách Việt Nam hải ngoại về vụ này là cái chắc!” -

mất gì của bọ[23] khách mười lần như một phụ họa đoạn nâng ly tiếp)

… Đêm Cali

Chị thêm một lần hiển hiện xường xám[24] phòng ăn

ghế Tàu da xịn rung rung ngâm chân  

  (vật lý trị liệu í mà)

tay tích tách pha trà móc câu Thái Nguyên

(mà chỉ luôn nhõng nhẽo với ảnh

  nị kêu là Tân Cương Trà[25] thì ngọ[26] mí chịu à)   

đãi khách

Anh lai Tây Ma rốc[27]

(mồ côi cha xác quắp hình hài mẹ

hậu quả buồn cuộc càn Vẹm[28] căn cứ địa Bắc Kạn nửa sau thế kỷ trước)

bự con che hết ánh đèn vườn

tay phải dọi đèn pin tay trái vung quá trán hói

miệng rộng hai hàm răng trắng bóng giảng giải từng địa danh

Bắc - Trung - Nam

        đang mang màu đá khác ở Ba Lê rồi Tây Bá Linh

Khách thuộc lòng bài ca dài thoòng

nước non ta như vầy như thế

anh em nhà thơ nhà dzăng miềng phải có một cái gì mần chi răng rứa

bụng nhủ biết rồi khổ lắm cha nội tám mãi

miệng hỏi một câu chủ lẫn khách cùng cười voilà hảo lớ[29]

vỡ đêm thâu

(khiến nữ chủ nhân ngưng chân rung gắt vọng  

hai ông có ba ngụm trà quê nhà mà đã xỉn)

- Hình Chữ S này cùng anh chị xuyên thấu ngần ấy biên cương cửa khẩu

chăm phần chăm được miễn thuế hải quan?!

*

… Rằm tháng Giêng đêm dần tới

mãi cũng mớ lời Phật nhủ

vô lượng tâm đắc cao duyên

hà tất nhất - nhị - tam - tứ

y nghĩa thời bất y ngữ[30]

thiện tai

   lành thay

        xạ thu…

(Còn tiếp)

1  Từ “hành hương” có nội dung nghệ thuật riêng trong trường ca du ký “Đất nước tràng hạt”.

[Xt: Về khái niệm và thực hành của “hành hương” nói chung

* Hành hương, theo quan niệm chuẩn, là cuộc hành trình đi đến vùng đất thánh, đền thờ, chùa chiền, địa điểm linh thiêng; để thể hiện lòng tôn kính, sùng mộ thần linh, tìm kiếm bình an tâm hồn, cầu nguyện, tạ ơn. Theo truyền thống Phật giáo, hành hương là nghi thức thắp hương đi nhiễu chung quanh tháp, điện Phật và cũng chỉ việc thắp hương lễ bái trước tượng Phật, Bồ tát. Đây là cách hiểu nguyên ủy của từ “hành hương”. Về sau, nội hàm của nó mở rộng ra nhiều, thậm chí đến nay hành hương đôi khi được đánh đồng với du lịch văn hóa, nhất là tuyến du lịch thăm viếng di tích lịch sử tôn giáo, tín ngưỡng. Tính chất nhập nhằng giữa hành hương và du lịch, một mặt làm tăng nội dung cho chuyến đi; nhưng mặt khác, làm giảm - thậm chí làm mất, tính thuần khiết của hành hương. Trong tiếng Anh, từ “hành hương”/pilgrimage có 2 nghĩa: 1. Cuộc hành trình, đặc biệt là chuyến đi dài ngày, đến địa điểm thiêng liêng nào đó, nhằm mục đích lễ bái; 2. Bất kỳ cuộc hành trình dài ngày nào. Có phần xác định rõ hơn tính thế tục của hành hương ở thời hiện đại, từ điển Oxford 1996 định nghĩa hành hương là “chuyến đi nhằm mục đích hoài niệm quá khứ hay tình cảm".

* Là mục đích tôn giáo - tín ngưỡng, hành hương nhằm tạo mối liên hệ giữa phàm tục và thế giới linh thiêng, giữa cá nhân hành giả với cộng đồng đồng đạo cùng đi, giữa con người hành hương bằng xương bằng thịt với con người thứ hai của mình - con người được tái sinh qua chuyến đi, được thanh tẩy bụi trần, được đảm bảo từ đấng bảo hộ nhờ sự thuần thành của mình. Hành hương như thế phải có đủ 3 yếu tố: 1- Một/vài địa điểm thiêng liêng; 2- Một cuộc đi bộ thiêng liêng; và 3- Một mục đích thiêng liêng. Rất ít tôn giáo, tín ngưỡng mà hành hương lại thiếu 3 yếu tố đó. Tuy nhiên, hành hương là tập tục thường mang tính bột phát, đậm tính quần chúng, chứ không là hoạt động do các tôn giáo liên hệ đứng ra tổ chức như nghi thức hành đạo chính thức, buộc tín đồ thực hành, tuân thủ.

* Trong lịch sử, Phật giáo chưa hẳn là tôn giáo khởi phát hành hương, nhưng các tín đồ, tăng lữ của họ đã thực hiện các cuộc hành hương vĩ đại nổi tiếng trong lịch sử châu Á. Nghĩa Tịnh, Pháp Hiển, Trần Huyền Trang, Khương Tăng Hội... là các điển hình cho những chuyến hành hương sang Thiên Trúc chiêm bái, học đạo, thỉnh kinh. Trong lịch sử VN có Khương Tăng Hội đã hành hương  Ấn Độ hồi TK III, và đến thế kỷ XX có nhà sư ăn rau Trần Thiện Quảng, rồi Thiền sư Minh Tịnh ở Thủ Dầu Một cũng sang Ấn Độ và Tây Tạng để chiêm bái Phật tích, thỉnh Xá lợi và đưa Phật giáo Kim Cang thừa Tây Tạng về truyền bá ở Thủ Dầu Một. Đạo Phật VN đã tạo nên nhiều tự viện quan trọng mà với các hoạt động lễ hội nhiều nơi đã trở nên địa điểm hành hương nổi tiếng, thu hút các chuyến hành hương lễ bái hàng năm, trở thành lễ hội thường niên, tập quán văn hóa ở xứ ta. Ngoài các địa điểm hành hương là chùa chiền, di tích Phật giáo thì loại địa điểm hành hương quan trọng hàng đầu của dân tộc ta là các đền, miếu thờ tự các bậc đế vương, anh hùng thời dựng nước (Vua Hùng, Tản Viên, Phù Đổng, An Dương Vương); kế đó là các đại đế vương, anh hùng dân tộc, quan tướng có công với Tổ quốc. Loại địa điểm hành hương thứ ba là các cơ sở tín ngưỡng tôn giáo ở từng xứ từng vùng hầu như từ Bắc chí Nam đều có: Đền Sòng Sơn, đền Vạn Kiếp, đền Phủ Giầy, điện thờ Bà Đen, Miếu Bà Chúa Xứ, tháp Bà Nha Trang, điện Hòn Chén (Huệ Nam điện, Huế).

* Mỗi loại địa điểm hành hương như trên đều có ý nghĩa biểu trưng thiêng liêng riêng. Và đặc biệt, các địa điểm thực sự được công nhận là địa điểm hành hương khi nó ở vị trí xa xôi, càng cách trở, kỳ khu càng hay, để chuyến đi mang được ý nghĩa chuyển dịch của các hành giả, từ nơi mình sống và hoạt động sang một chiều khác không phải chiều ngang và không phải là mặt đất - mà là “hành trình tâm linh”, 

được hiểu là hướng thượng. Hành trình của người hành hương là cuộc đi trong không gian, trong thời gian và trong bản thân mình; góp phần hoàn thiện con người: Sau cuộc hành hương, người hành giả được tái tạo, làm mới, thăng tiến. Cuối cùng, sau cuộc hành hương là thời gian để hồi tưởng và suy gẫm: những ý tưởng mới được xác lập để định hướng cho các hành động, lối sống trong quãng đời còn lại của chính mình. ("Hành hương - Cuộc hành trình trong chính bản thân mình", Huỳnh Ngọc Trảng, giacngo.vn 29/1/2010).

2  Theo thơ Nguyễn Tam Phù Sa: “Không ai đứng ngoài cuộc hành trình giữ nước/ Trong mỗi trái tim sẵn mang hình hài Tổ Quốc/ Chúng ta sống mỗi ngày cho Cần Giờ/ Như là ngày cuối cùng không có gì hối tiếc” (Bài “Nỗi niềm xã đảo Thạnh An”, vanchuongviet.org 18/8/2026).

3  Theo Truyện Kiều (Hồi 02: Kiều chơi tết thanh minh. thivien.net).

4  Theo “Mục sở thị dải đất Hình Chữ S hiếm có ở Phú Yên” (Ninh Phương, laodong.vn 14/5/2025: Mũi Điện nhìn từ trên cao có hình dạng như chữ S uốn cong mềm mại, tựa bản đồ VN thu nhỏ; Ảnh: Hoàng Vũ).

5  Trường đoạn trên phần lớn được trích ghép từ thơ Hữu Loan (Bài “Đèo Cả”, thivien.net) và thơ Trần Mai Ninh (Bài “Nhớ máu”, thivien.net). [Xt: “Hai tác phẩm đỉnh cao của 2 tác giả tầm vóc trong dòng thơ ca ngày đầu kháng chiến chống Pháp này mang nhiều trùng hợp đặc biệt. Đó là ở giá trị nghệ thuật cách tân thơ, đặt nền móng thể loại thơ tự do VN hiện đại cho đến hôm nay. Đó là ở nội dung yêu nước, hào hùng trong phong cách sử thi và lãng mạn cách mạng. Đó là ở thời điểm chuyển giao máu lửa 1946 sau Cách mạng tháng 8/1945! Và, đó còn là ở tư cách thi sĩ và khí phách kẻ sĩ trong thi mệnh bi hùng và huyền thoại của cả 2 tác giả - 2 người trai xứ Thanh trên dải Nam Trung Bộ Nha Trang - Phú Yên!” (Trích bản thảo của cùng người viết)].

6  Xt: Về 5 điểm cực Đông Bắc, Bắc, Nam, Tây, Đông của VN

* Địa danh được xem là nét đầu tiên vẽ nên “Hình Chữ S Việt Nam” là Mũi Sa Vĩ/ Mũi Gót (Trà Cổ, Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh). Là điểm địa đầu phía Đông Bắc Tổ quốc, nơi bắt đầu đường bờ biển của VN, tại đây có biểu tượng thông tin biên giới Sa Vĩ với hình ảnh 3 ngọn thông (cây dương) vươn lên, đánh dấu nơi khởi đầu của nét bút tạo hóa vẽ nên “hình chữ S” trên bản đồ VN. Như vậy, Mũi Sa Vĩ là điểm khởi đầu Hình Chữ S cực Đông Bắc, có ý nghĩa cùng 4 điểm cực khác: cực Bắc (Lũng Cú - Hà Giang), cực Nam (Mũi Cà Mau), cực Tây (A Pa Chải - Điện Biên), và cực Đông (Mũi Điện/ Mũi Đại Lãnh - Phú Yên).

* Điểm cực Đông có vấn đề chưa được nhất quán: Xét về mặt địa lý Mũi Đôi (bán đảo Hòn Gốm, Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa) mới là điểm cực địa lý nhô ra xa nhất VN trên đất liền - nơi đón ánh mặt trời đầu tiên toàn lãnh thổ Tổ quốc (và Đông Dương cùng cả Đông Nam Á lục địa). Nơi này đã được Bộ VH-TT-DL công nhận Di tích quốc gia. Tuy thế, Mũi Điện (Phú Yên) trong quan niệm dân chúng vẫn là địa danh biểu tượng phổ biến hơn. * Điểm cực Tây của VN nằm ở A Pa Chải (tỉnh Điện Biên) với cột mốc tại cửa khẩu A Pa Chải là ngã 3 biên giới Việt-Lào-Trung. Mốc cực Tây VN là cột mốc biên giới hình tam giác, có 3 mặt ghi bằng tiếng Việt-Lào-Trung, do Trung Quốc xây dựng; cột mốc được đặt tại bản Tá Miếu. [Cập nhật ký sự oách phết: “Năm 2024 tôi [Nguyễn Xuân Thủy] lại về với mảnh đất cực Tây này; từ vị trí đang xây dựng cột cờ với tấm bia “A Pa Chải - Cực Tây của Tổ quốc” còn 5-6 cây nữa mới lên đến mốc. Bậc đá lên mốc tất cả có 500 bậc và 19 chiếu nghỉ (tượng trưng cho 19 dân tộc tại Điện Biên). Bản A Pa Chải mới tách ra thành 2 bản A Pa Chải và Tá Miếu. Cột mốc số 0 ở Tá Miếu, nhưng cái tên A Pa Chải quá quen thuộc và ấn tượng nên mọi thứ vẫn được gọi như cũ. Đứng bên Cột mốc số 0 nơi ngã 3 biên giới, không có con gà nào gáy để 3 nước cùng nghe nhưng tôi cảm nhận rõ vị trí đặc biệt mình đang hiện diện. Sau lưng là đất mẹ, bên phải là nước láng giềng Trung Quốc, bên trái là người anh em Lào. Công trình cột cờ Tổ quốc cao hơn 45m. Ở đây có lối mở đang được nâng cấp lên cửa khẩu song phương VN-TQ [chính thức hoạt động, mua bán, trao đổi hàng hóa từ 7/2/2026]. Nơi đây sẽ treo lá cờ có chiều dài 7,5m, tượng trưng con số 7/5 - ngày Chiến thắng Điện Biên Phủ”]. * Điểm cực Nam của VN nằm ở Mũi Cà Mau (tỉnh Cà Mau). Mũi Cà Mau hướng về phía tây, thuộc xóm Mũi, Ngọc Hiển - Cà Mau, cách TP Cà Mau 100 km. Bên trái mũi là biển Đông, bên phải là biển Tây (Vịnh Thái Lan). Hiện nay, về địa lý mũi Cà Mau không phải điểm cực Nam trên đất liền VN, mà chỉ nằm ở vùng cực Nam VN. Điểm cực nam trên đất liền của tỉnh Cà Mau nằm ở Viên An, Ngọc Hiển độ vĩ 8°30' Bắc trong khi Mũi Cà Mau là điểm cực Tây tỉnh Cà Mau. * Điểm cực Bắc của VN nằm ở Đỉnh Lũng Cú (tỉnh Hà Giang); đầu nguồn sông Nho Quế, bắt nguồn từ Vân Nam (Trung Quốc) đổ về, núi non trùng điệp hùng tráng bậc nhất đất nước. Cột cờ biên cương Lũng Cú nằm ở đỉnh Lũng Cú (núi Rồng), Đồng Văn, Hà Giang. Sử sách ghi lại rằng khi xưa, Lý Thường Kiệt hội quân về trấn ải vùng biên thuỳ, đã cho cắm một lá cờ trên đỉnh núi Rồng để khẳng định chủ quyền. Ban đầu, cột cờ chỉ làm bằng cây Sa Mộc. Từ đó, mảnh đất biên ải nơi cực bắc Tổ quốc luôn được gìn giữ, bảo vệ. Cột cờ Lũng Cú ngày nay được làm theo mô hình cột cờ Hà Nội, với kích thước nhỏ hơn. Quốc kỳ Tổ quốc VN treo trên đỉnh Lũng Cú dài 9m rộng 6m, diện tích 54m², tượng trưng 54 dân tộc khắp đất nước. [“Các điểm cực của Việt Nam nằm ở các tỉnh nào?” (6/1/2025 danviet.vn); “A Pa Chải, đất ấy vẫn ràn rạt gió” (Nguyễn Xuân Thủy, vannghequandoi.com.vn 17/9/2026); Các Ct Chương 4 về Mũi Cà Mau].

7  Phóng tác theo ký sự Hồ Bạch Thảo (“Thăm trung tâm phục vụ người Việt [VASC] và thư viện Phật học ngoài trời tại San Jose”, diendan.org 25/2/2026). Xt: Pháp cú là bộ Kinh chọn lọc lời dạy của đức Phật Thích Ca. Suốt 45 năm thuyết pháp đức Phật nói rất nhiều Pháp ngữ nghĩa lý thâm sâu, để cởi mở nghiệp khổ chúng sanh. Những giáo pháp ấy, ngay 3 tháng sau khi Phật tịch diệt, được các vị cao đồ tập họp Ðại hội Kết tập Kinh điển lần đầu tiên, tập thành Tam tạng truyền hậu thế noi theo. Đồng thời, những câu dạy ngắn gọn đầy ý nghĩa của Phật trong hơn 300 trường hợp giáo hóa khác nhau, cũng được kết tập thành kinh Pháp Cú lưu truyền đến nay. Kinh Pháp Cú gồm 26 phẩm, 423 bài kệ, là quyển thứ 2 trong 15 quyển thuộc Kinh Tiểu Bộ (Khuddaka-Nikāya) trong Kinh tạng Pāli. Tại VN kinh Pháp Cú do Hòa thượng Thích Thiện Siêu dịch qua bản chữ Hán, xuất bản lần đầu tiên vào năm 1959. Sau đó Hoà thượng Thích Minh Châu cũng dịch toàn văn từ bản Pāli, in song song cả 2 thứ chữ Việt - Pāli, tạo thuận lợi cho việc học hỏi thêm chính xác, sâu sắc. Ngoài ra có thêm bản Anh ngữ của ngài Nārada MahāThera.

8  Theo “Khánh Ly - 80 mùa xuân và hát cùng nguồn cội”, nguoidothi.net.vn 6/3/2026.

9  Theo "Ta là dân nước Nam/ Giống Lạc Hồng đang buổi lầm than”. [Xt: Đó là ca từ của bài hát cổ động yêu nước, âm hưởng dân tộc/cách mạng thường được nhắc trong câu chuyện kể thời kháng Pháp 1940-1950. (Vũ My Lan, “Chốn cũ, người xưa”, Mylan Vu FB 1/5/2026)].

10  Theo ca từ Trịnh Công Sơn: “Phố bỗng là dòng sông uốn quanh”. (Ca khúc “Em còn nhớ hay em đã quên“, youtube.com).

11  Theo “Không định đi mà đi, không định về lại về” (Khánh Ly, nguoidothi.net.vn 21/6/2016); “Khán giả, nghệ sĩ dự ra mắt hồi ký Khánh Ly” (vnexpress.net 9/3/2026).

12  Giấc hương quan: Giấc mộng về lại quê nhà, nằm mơ thấy về cố hương; hương quan là cổng làng.

13  Theo Truyện Kiều (Hồi 11: Kiều ở lầu xanh & Hồi 02: Kiều chơi tết thanh minh; thivien.net).

14  Tứ vô lượng tâm (Từ bi hỷ xả): 4 trạng thái tâm thức cao thượng trong Phật giáo.

15  Xt: “Chiến tranh biên giới Việt - Trung 1979” là cuộc chiến ngắn, khốc liệt giữa TQ-VN từ ngày 17/2/1979 khi TQ đưa quân tấn công VN trên toàn tuyến biên giới giữa 2 nước. Chiến tranh biên giới Việt-Trung bắt nguồn từ quan hệ căng thẳng kéo dài giữa 2 quốc gia, diễn ra trong khoảng 1 tháng với thiệt hại người, tài sản cho cả 2 phía. Sau đó cả TQ và VN đều tuyên bố chiến thắng. Mặc dù chịu thiệt hại lớn, thất bại trong việc buộc VN phải rút quân khỏi Campuchia, nhưng TQ đã chứng minh được đối thủ Liên Xô không trực tiếp tham chiến bảo vệ đồng minh VN. Cuộc chiến cũng để lại hậu quả lâu dài với kinh tế VN, căng thẳng trong quan hệ 2 nước. Xung đột vũ trang tại biên giới giữa 2 nước còn tiếp diễn thêm hơn 10 năm nữa. Tới năm 1991, sau khi LX tan rã, quan hệ ngoại giao Việt-Trung mới chính thức được bình thường hóa, phát triển cho đến nay. Cuộc chiến được phía VN gọi là Chiến tranh bảo vệ biên giới phía bắc 1979 hay Cuộc chiến chống bè lũ bành trướng phương Bắc. Phía TQ gọi là Chiến tranh đánh trả tự vệ trước VN (Đối Việt tự vệ hoàn kích chiến, nghĩa rộng chỉ xung đột biên giới Việt-Trung từ 1979-1989), bởi ngay cả đến nay TQ cho rằng chỉ chống trả cuộc tấn công của VN. Nhiều nhà nghiên cứu coi cuộc chiến này là 1 phần của Chiến tranh Đông Dương lần 3. (vi.wikipedia.org 17/2/2026).

Cập nhật: “Canada trục xuất cựu binh Trung Quốc bị cáo buộc phạm tội ác chiến tranh tại Việt Nam” (bbc.com 14/10/2026): Canada vừa mở thủ tục trục xuất ông Rong Xiang Yuan (Nguyên Vinh Tường) với cáo buộc ông này phạm tội ác chống lại loài người thời phục vụ trong quân đội Trung Quốc (PLA) trong cuộc chiến tranh biên giới 1979 với VN. Cơ quan Dịch vụ Biên giới Canada (CBSA) đã chuyển vụ việc của ông Rong đến Hội đồng Di trú và Tị nạn Canada để tổ chức phiên điều trần về việc ông có đủ điều kiện được tiếp tục ở lại nước này hay không. "Nếu điều đó là sự thật, tôi đồng tình với hành động này," ông Trần Văn Đông - Chủ tịch Liên hội người Việt Canada - nói, cho biết thêm rằng cuộc chiến đã gây ra thương vong cho hàng chục ngàn người. Ông Rong, 63 tuổi, đang là nhà lãnh đạo nổi bật trong cộng đồng người Hoa tại Canada. Ông còn được biết đến với biệt danh Hổ (Tiger), là thường trú nhân Canada từ năm 2008 nhưng chưa phải công dân nước này. Một bài viết trên Nhân Dân nhật báo ngày 23/3/1988 cho biết ông Rong từng là trung đội trưởng, tham gia giao chiến với quân đội VN trong cuộc chiến biên giới 1979 và gây thương vong. Theo các thông tin trên mạng XH, ông Rong từng chỉ huy Trung đội Trinh sát số 13 của PLA tại mặt trận tỉnh Vân Nam, tham gia các nhiệm vụ đánh chiếm và bắt giữ tù binh VN.

Csnl: Trên đây chỉ là một “ngoại đề không trữ tình” với sáng tác này; như là kỹ thuật tự sự trong văn học, nơi tác giả tạm dừng mạch chuyện/truyện để bình luận, nhận xét, cung cấp thông tin, mà không bày tỏ cảm xúc, thái độ chủ quan. Khác ngoại đề trữ tình (tập trung tính khách quan, triết lý, mô tả, soi sáng bối cảnh, tư tưởng tác phẩm. Ở bản trường ca đang trình dẫn, ngoại đề không trữ tình được dùng xen kẽ ngoại đề trữ tình và thường là không có chú thích cụ thể. Trường hợp đang nói rất đặc biệt, vì ý nghĩa lâu dài, sinh tử và lằng nhằng của nó - Chiến tranh biên giới Việt-Trung 1979 - dù binh tình hiện tại có thể xem là ôkê salem.

16  Xt: Y học tự sự/ Narrative Medicine - hướng nghiên cứu liên ngành văn học và y học, nhằm đề xuất đưa bộ môn này vào đào tạo tại các đại học y khoa. Xu hướng quốc tế: Môn Y học tự sự và Nhân văn y học từng được giảng dạy tại Mỹ (từ 1967) và Pháp (Bộ môn Y học tự sự/La médecine narrative cũng được giảng dạy tại Đại học Paris Descartes từ 2009). Thực trạng tại VN: Lĩnh vực này còn rất mới mẻ, nhưng đã có bước đầu nghiên cứu, giảng dạy bậc cao học do các giảng viên như PGS.TS Trần Huyền Sâm tại Đại học Sư phạm Huế đảm trách. Mục tiêu: Kết nối sự thấu cảm văn học với thực hành y khoa, giúp người làm nghề y hiểu sâu sắc hơn về thân thể, nỗi đau của con người qua câu chuyện kể. (“Văn học và y học”, Trần Huyền Sâm phỏng vấn Nguyễn Đức Tùng, vanviet.info 9/1/2026).

17  "Thây kệ nó": Cụm từ được xem là cách nói đặc trưng của Trịnh Công Sơn, biểu lộ triết lý buông xả, chấp nhận cuộc sống và sự rung động sâu sắc trong ca từ của ông. Chúng nói lên tư tưởng Phật giáo vô thường và tâm thế nhẹ nhàng trước cái được cái mất của kiếp người.

18  Theo “To be, or not to be”/Tồn tại hay không tồn tại/Sống hay không sống. (W. Shakespeare; Lời nhân vật Hamlet trong vở kịch cùng tên).

19  Meo (Email): Điện thư.

20  Move: Di chuyển, chuyển đi, xê dịch, dọn nhà…

21  Moi: Tiếng Pháp, ngôi thứ nhất số ít (Xưng hô thân mật/suồng sã kiểu cũ như "Moa - Toa" (Moi - Toi: Tôi/Tao - Bạn/Mày).

22  Xt: Sic (viết gọn của Sic erat scriptum): Trạng từ Latinh, nghĩa là "như thế", "nó được viết như thế", "đúng như nguyên văn". Đó một từ được viết ngay sau một từ/cụm từ/đoạn văn bản được trích dẫn để nói rằng đoạn được trích chính xác từ bản gốc, lặp lại đúng lỗi sai hoặc cách viết lỗi thời hay không chuẩn mực ở bản gốc.

23  Xt: Mất gì của bọ/ Mất gì của bọ mà tiếc: Phương ngữ cảm thán vùng Quảng Bình, Quảng Trị, Nghệ-Tĩnh.

24  Xt: Phụ nữ người Hoa thường mặc sườn xám (xường xám) vào dịp trang trọng như lễ tết (đặc biệt Tết Nguyên Đán), đám cưới (cô dâu hoặc quan khách), tiệc quan trọng, lễ tốt nghiệp, các sự kiện văn hóa, công diễn nghệ thuật truyền thống. Thời nay, sườn xám cũng được diện hàng ngày, trong các buổi gặp gỡ, thể hiện nét thanh lịch, hiện đại, quyến rũ.

25  Xt: Trà Tân Cương - trà nổi tiếng của Thái Nguyên (VN), trong tiếng Hoa thường được gọi/phiên âm Tân Cương trà. Tân Cương là tên xã thuộc huyện Đồng Hỷ (cũ), tỉnh Thái Nguyên, VN. Khi viết tiếng Trung sẽ dịch nghĩa theo âm Hán Việt: Xīn:Tân; jiāng: Cương; chá: Trà. Nói rõ hơn là trà xanh/chè xanh Tân Cương. Lưu ý: Tránh lẫn với Tân Cương/ Xīnjiāng là một vùng tự trị ở phía Tây bắc Trung Hoa.

26  Ngọ/ Wǒ: Tôi/Anh/Em (tiếng Hoa, ngôi thứ nhất). Nị/ nǐ: Bạn/Em/Anh (Ngôi thứ hai).

27  Xt: “Lính Tây Ma-rốc” Maroc/Morocco (tiếng Pháp/tiếng Anh) - Cụm từ phổ biến ở VN thời chống Pháp. Đó là binh lính lực lượng viễn chinh/đánh thuê từ địa phận Maroc (quốc gia cực Tây Bắc châu Phi) do thực dân Pháp chiêu mộ/cưỡng ép. Họ được đưa sang chiến trường Đông Dương để chiến đấu cho quân đội Pháp trong Chiến tranh Đông Dương 1945-1954. Sắc lính này nổi tiếng thiện chiến với khả năng đánh ở rừng núi hiểm trở. Khoảng 50 ngàn thanh niên Bắc Phi đó cùng là thuộc địa Pháp (người Ma-rốc đông nhất) bị đưa sang xứ thuộc địa Đông Dương mà VN là chiến trường chính. Họ xuất thân nghèo khổ, đa số buộc phải cầm súng để kiếm sống. Do đồng cảm giữa các dân tộc chung cảnh ngộ áp bức, rất nhiều lính Ma-rốc đã rời bỏ hàng ngũ Pháp để theo Việt Minh; lập nên các đơn vị chống Pháp như Đội Bắc Phi độc lập (DINA). Nhiều hàng binh Ma-rốc đã kết hôn với phụ nữ bản địa VN, được sinh sống tại các khu tập trung do chính phủ Việt Minh sắp xếp như Tản Lĩnh, Ba Vì (Hà Nội). Đến những năm 1970, được sự đồng ý của 2 chính phủ, phần lớn các gia đình VN - Ma-rốc đã hồi hương về Ma-rốc sinh sống; con cháu của họ đã lập thành cộng đồng người gốc Việt tại Ma-rốc. Hiện nay tại Tản Lĩnh còn lưu giữ Cổng Ma-rốc - một công trình mang phong cách Ả-rập đặc trưng để các cựu chiến binh châu Phi thờ đó vơi đi nỗi nhớ quê hương. (“Ba Vì có Cổng Ma Rốc độc đáo”, baoquocte.vn 24/11/2018).

[Csnl: Đang mùa hè đá banh toàn cầu nhào chảo lửa, tưởng cũng nên dẫn lại câu chuyện mọi nhà đều tỏ: Xứ Morocco đang làm nên lịch sử! Có 2 éo le. Đội tuyển Morocco đã vọt lên xuất chúng, lọt vào vòng tứ kết World Cup 2026. Họ tiến sâu vào vòng 8 đội mạnh nhất sau khi đánh bại với tỷ số 3-0 đội đồng chủ nhà Ca Na Điên nhà tui tức nhà chướng ca gia lần đầu tiên được đăng cai vòng chung kết FIFA World Cup. (Đó cái éo le cho chúng tui!) Này, chớ quên đó là lần thứ 2 trong lịch sử đá banh hoàn vũ, một đội bóng châu Phi lọt vô tứ kết. Quá oách! Trận đấu vòng tứ kết ngày mai 9/7 còn là éo le nữa: Morocco sẽ đối đầu với đương kim á quân Pháp (trong quan điểm chánh trị thì là cựu thực dân - chủ nhân ông của Maroc trước năm 1961). Tha hồ hồi hộp… Mà hồi hộp cái gì thi sĩ ơi; tin giờ chót: Pháp thắng Morocco 2-0 (không hiểu tiền đạo Mbappe ân oán gì với xứ Ma-rốc mà phải xoải cẳng thiên thần ghi dấu giày vào cả 2 bàn thắng). Bực chả buồn tám nữa, thây kệ các bạn Tây Ma-rốc lẫn Tây Phú Lang Sa, ta về với chường ca đê…]

28  Vẹm: Việt Minh/QĐNDVN thời kháng Pháp, cách nói nhanh/viết tắt V.M. của “Việt Nam Độc lập Đồng minh”; sau được coi là tiếng lóng, miệt thị, hài hước…

29  Voilà  - Hǎo le: Tốt rồi, xong rồi (Tiếng Pháp, tiếng Hoa).

30  “Y nghĩa bất y ngữ”:  Khi tu tập cần theo nghĩa lý sâu xa của giáo pháp, không nệ ngôn từ, văn tự; đó là 1 trong 4 nguyên tắc Tứ y pháp của giáo lý đạo Phật.